Xoay trường ảnh (Field Rotation) là gì?

Xoay trường ảnh (Field Rotation) là một hiệu ứng quang học xảy ra trong nhiếp ảnh thiên văn phơi sáng dài. Khi bạn cố định máy ảnh trên một chân máy thông thường và chụp bầu trời đêm, các ngôi sao dường như xoay quanh một điểm trung tâm trong khung ảnh của bạn. Điều này khiến các ngôi sao ở xa tâm ảnh bị kéo thành những vệt cong thay vì là những chấm sáng sắc nét.

Hiện tượng này không phải do máy ảnh hay ống kính của bạn gây ra. Nguyên nhân gốc rễ đến từ chuyển động quay của Trái Đất. Đối với các nhiếp ảnh gia ngoài trời, đặc biệt là những người yêu thích chụp ảnh dải Ngân Hà hoặc các vệt sao (star trails), hiểu rõ về xoay trường ảnh là điều cần thiết để tạo ra những bức ảnh đêm ấn tượng.

Nguyên nhân chính gây ra xoay trường ảnh là do sự kết hợp giữa hai yếu tố. Thứ nhất là Trái Đất tự quay quanh trục của nó. Thứ hai là việc sử dụng chân máy ảnh loại Alt-Azimuth (Alt-Az). Đây là loại chân máy phổ biến nhất, cho phép bạn xoay máy ảnh theo chiều ngang (azimuth) và chiều dọc (altitude).

Khi bạn hướng máy ảnh lên bầu trời, chân máy Alt-Az giữ cho máy ảnh cố định so với mặt đất. Nhưng vì Trái Đất đang quay, các ngôi sao lại di chuyển trên bầu trời theo một đường cong. Chân máy của bạn không bù trừ cho chuyển động quay này. Kết quả là, trường nhìn của máy ảnh cũng quay tương đối so với các ngôi sao, gây ra hiện tượng xoay trường ảnh.

Ví dụ, khi bạn cắm trại tại một điểm không ô nhiễm ánh sáng như Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà, bạn đặt máy ảnh lên chân máy và phơi sáng trong 5 phút để chụp một tinh vân. Các ngôi sao ở rìa ảnh sẽ bị mờ và kéo thành vệt cong, trong khi ngôi sao ở chính giữa có thể vẫn nét.

Xoay trường ảnh có cả tác động tiêu cực và tích cực, tùy thuộc vào mục tiêu sáng tạo của bạn khi đi tác nghiệp ngoài trời.

Tác động tiêu cực:

• Làm mờ các vật thể trên trời: Khi bạn muốn chụp ảnh dải Ngân Hà hoặc các vật thể vũ trụ sâu (deep-sky objects) với các ngôi sao sắc nét như những chấm kim cương, xoay trường ảnh là kẻ thù. Nó làm giảm độ chi tiết và độ sắc nét của bức ảnh.

• Giới hạn thời gian phơi sáng: Để tránh sao bị kéo vệt, bạn phải tuân theo các quy tắc như "Quy tắc 500". Bạn lấy 500 chia cho tiêu cự ống kính để tìm ra thời gian phơi sáng tối đa. Ví dụ, với ống kính 20mm trên máy ảnh full-frame, bạn chỉ có thể phơi sáng khoảng 25 giây (500/20 = 25). Điều này hạn chế lượng ánh sáng thu vào.

Tác động tích cực (hiệu ứng nghệ thuật):

• Tạo ảnh sao chạy (Star Trails): Xoay trường ảnh chính là nguyên lý tạo nên những bức ảnh vệt sao hình cung tròn đẹp mắt. Bằng cách phơi sáng rất lâu hoặc ghép nhiều ảnh phơi sáng ngắn, bạn có thể ghi lại đường đi của các ngôi sao trên bầu trời đêm. Đây là một kỹ thuật phổ biến khi chụp ảnh cắm trại tại những nơi có tiền cảnh độc đáo như Mũi Dinh (Ninh Thuận) hay Tà Xùa (Sơn La).

Để kiểm soát xoay trường ảnh, các nhiếp ảnh gia dã ngoại có nhiều lựa chọn, từ đơn giản đến chuyên dụng.

Để khắc phục:

• Sử dụng Chân đế xích đạo (Equatorial Mount): Đây là giải pháp triệt để nhất. Chân đế này có một trục quay song song với trục quay của Trái Đất. Nó sẽ di chuyển máy ảnh của bạn theo đúng quỹ đạo của các ngôi sao, loại bỏ hoàn toàn hiện tượng xoay trường ảnh. Thiết bị này phù hợp cho những chuyến đi nhiếp ảnh thiên văn chuyên sâu.

• Dùng Thiết bị bám sao (Star Tracker): Đây là một phiên bản nhỏ gọn của chân đế xích đạo, lý tưởng cho những người đi bộ đường dài hoặc cắm trại. Bạn gắn nó giữa chân máy và máy ảnh. Nó đủ nhỏ để bỏ vào ba lô nhưng vẫn cho phép bạn phơi sáng vài phút mà không làm sao bị mờ.

• Chồng ảnh (Stacking): Kỹ thuật này bao gồm việc chụp hàng chục hoặc hàng trăm bức ảnh với thời gian phơi sáng ngắn. Sau đó, bạn dùng phần mềm chuyên dụng trên máy tính để xếp chồng chúng lên nhau. Phương pháp này giúp tạo ra một bức ảnh cuối cùng có độ chi tiết cao và ít nhiễu, mô phỏng một lần phơi sáng dài mà không bị xoay trường ảnh.

Để tận dụng:

• Chụp ảnh Star Trails: Hãy tìm một địa điểm cắm trại có tiền cảnh thú vị, như một cái cây cổ thụ, một mỏm đá hay căn lều của bạn. Đặt máy ảnh trên chân máy vững chắc, cài đặt chế độ chụp liên tục với thời gian phơi sáng khoảng 30 giây mỗi tấm và chụp trong một hoặc hai giờ. Sau đó, dùng phần mềm để ghép các ảnh lại thành một bức ảnh vệt sao hoàn chỉnh.

Hành trình săn ảnh đêm ngoài trời đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

• Lựa chọn địa điểm: Ưu tiên những nơi xa thành phố, ít ô nhiễm ánh sáng. Các địa điểm lý tưởng tại Việt Nam bao gồm cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang), Y Tý (Lào Cai), các vùng ven biển xa xôi ở Ninh Thuận, Bình Thuận, hoặc các đảo như Phú Quý, Côn Đảo.

• Chuẩn bị thiết bị: Mang theo máy ảnh có chế độ chỉnh tay, ống kính góc rộng khẩu độ lớn (f/2.8 hoặc thấp hơn), chân máy chắc chắn, và nhiều pin dự phòng. Nhiệt độ thấp trên núi cao làm pin hết rất nhanh.

• Bảo quản thiết bị: Độ ẩm cao ở Việt Nam là một vấn đề. Hãy mang theo túi chống ẩm, khăn lau ống kính. Khi chụp đêm ở những nơi lạnh như Fansipan hoặc Putaleng, ống kính dễ bị đọng sương. Bạn có thể dùng miếng dán giữ nhiệt hoặc thiết bị sưởi ống kính chuyên dụng.

• An toàn và tôn trọng môi trường: Luôn đi theo nhóm khi tác nghiệp ban đêm ở nơi hoang dã. Thông báo lịch trình cho người thân. Quan trọng nhất, hãy giữ gìn vệ sinh chung, không xả rác và tôn trọng văn hóa bản địa nơi bạn đến.

Chân máy ảnh thông thường có chống được xoay trường ảnh không?

Không, chân máy ảnh thông thường loại alt-azimuth không được thiết kế để bù trừ cho chuyển động quay của Trái Đất và sẽ gây ra xoay trường ảnh khi phơi sáng lâu.

Làm sao để chụp dải Ngân Hà rõ nét mà không bị xoay trường ảnh?

Bạn cần dùng ống kính góc rộng, cài đặt thời gian phơi sáng ngắn theo Quy tắc 500, hoặc sử dụng một thiết bị bám sao di động để có kết quả tốt nhất.

Xoay trường ảnh có phải lúc nào cũng xấu không?

Không, xoay trường ảnh là hiệu ứng mong muốn khi bạn cố tình chụp ảnh sao chạy (star trails) để tạo ra những vệt sao cong đầy nghệ thuật.