Vùng sinh sống (Home Range) là gì?

Vùng sinh sống (Home Range) là khu vực một cá thể động vật hoang dã di chuyển định kỳ để tìm thức ăn, giao phối và nuôi con.

Vùng sinh sống (Home Range) là toàn bộ khu vực mà một con vật hoặc một đàn động vật di chuyển qua lại trong suốt cuộc đời của nó. Khu vực này bao gồm mọi nơi chúng đến để tìm kiếm thức ăn, nước uống, nghỉ ngơi, và tìm bạn tình. Đây là không gian quen thuộc và cần thiết cho sự tồn tại của chúng.

Bạn cần phân biệt Vùng sinh sống (Home Range) với Lãnh thổ (Territory). Lãnh thổ là một phần diện tích, thường nằm bên trong Vùng sinh sống, được một cá thể hoặc một đàn tích cực bảo vệ. Chúng sẽ xua đuổi những cá thể khác cùng loài ra khỏi lãnh thổ của mình. Ngược lại, Vùng sinh sống của nhiều cá thể khác nhau có thể chồng lấn lên nhau một cách hòa bình.

Hiểu khái niệm Vùng sinh sống mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho các chuyến đi khám phá thiên nhiên của bạn. Nó không chỉ là một thuật ngữ khoa học mà còn là chìa khóa để có những trải nghiệm sâu sắc và an toàn hơn.

Kiến thức này giúp bạn:

• Tăng cơ hội quan sát động vật hoang dã: Khi biết Vùng sinh sống của một loài, bạn có thể dự đoán được chúng sẽ xuất hiện ở đâu và vào thời điểm nào. Điều này giúp bạn lên kế hoạch trekking đến đúng khu vực, chọn vị trí ẩn nấp phù hợp để chờ đợi và quan sát.
• Lên kế hoạch chuyến đi hiệu quả: Thay vì di chuyển ngẫu nhiên, bạn có thể chọn những cung đường mòn đi qua các khu vực kiếm ăn hoặc nguồn nước quan trọng trong Vùng sinh sống của loài bạn muốn thấy. Ví dụ, việc biết Vùng sinh sống của các loài chim tại Vườn quốc gia Cúc Phương giúp bạn chọn đúng tuyến đường vào mùa chúng làm tổ.
• Du lịch có trách nhiệm: Hiểu về không gian sống của động vật giúp bạn tôn trọng các giới hạn tự nhiên. Bạn sẽ biết cách tránh xa những khu vực nhạy cảm như nơi nghỉ ngơi, sinh sản hoặc nuôi con non, từ đó giảm thiểu tác động tiêu cực đến đời sống của chúng.
• Đảm bảo an toàn cho bản thân: Nắm rõ Vùng sinh sống của các loài thú lớn như voi, gấu hay bò tót giúp bạn giữ khoảng cách an toàn. Bạn sẽ nhận biết được các dấu hiệu và tránh đi vào những khu vực chúng thường xuyên hoạt động, giảm nguy cơ đối đầu bất ngờ.

Kích thước và hình dạng của một Vùng sinh sống không cố định. Nó thay đổi liên tục dựa trên nhiều yếu tố khác nhau trong môi trường tự nhiên.

• Đặc điểm của loài: Mỗi loài có một nhu cầu không gian khác nhau. Các loài thú ăn thịt lớn, di chuyển nhiều như hổ hay báo hoa mai cần một Vùng sinh sống rộng hàng trăm kilomet vuông. Ngược lại, các loài động vật nhỏ, ít di chuyển như cheo cheo lưng bạc chỉ cần một khu vực nhỏ trong vài hecta.
• Nguồn thức ăn và nước uống: Mật độ và sự phân bố của tài nguyên là yếu tố quyết định. Ở những khu rừng nghèo dinh dưỡng, động vật phải đi xa hơn để tìm đủ thức ăn, khiến Vùng sinh sống mở rộng. Vào mùa khô, chúng sẽ tập trung quanh các nguồn nước còn sót lại.
• Mùa trong năm: Vùng sinh sống thay đổi rõ rệt theo mùa. Vào mùa sinh sản, con đực thường mở rộng phạm vi hoạt động để tìm kiếm bạn tình. Vào mùa đông hoặc mùa khô khắc nghiệt, một số loài sẽ thu hẹp Vùng sinh sống để tiết kiệm năng lượng.
• Sự tác động của con người: Các công trình như đường sá, đập thủy điện hay khu dân cư có thể chia cắt Vùng sinh sống tự nhiên. Điều này buộc động vật phải thay đổi lộ trình di chuyển quen thuộc, thậm chí bị cô lập trong các mảnh rừng nhỏ.

Hiểu về Vùng sinh sống của các loài đặc hữu giúp bạn lên kế hoạch cho chuyến đi đến các vườn quốc gia và khu bảo tồn một cách thông minh hơn.

• Voọc chà vá chân nâu ở Sơn Trà, Đà Nẵng: Loài linh trưởng này có Vùng sinh sống tương đối ổn định và nhỏ gọn. Chúng sống trên cây và di chuyển trong các khu rừng quen thuộc để tìm lá non. Nhờ vậy, du khách có cơ hội quan sát chúng khá cao khi đi dọc theo các tuyến đường đã được quy hoạch quanh bán đảo.
• Voi châu Á ở Vườn quốc gia Yok Đôn: Ngược lại, đàn voi hoang dã ở đây có Vùng sinh sống cực kỳ rộng lớn, trải dài trên nhiều kiểu sinh cảnh rừng khộp. Chúng di chuyển liên tục để tìm thức ăn. Việc quan sát voi đòi hỏi bạn phải đi cùng kiểm lâm, lần theo các dấu vết và có thể mất nhiều ngày.
• Sếu đầu đỏ ở Vườn quốc gia Tràm Chim: Vùng sinh sống của loài chim quý hiếm này gắn liền với hệ sinh thái đất ngập nước theo mùa. Chúng bay về Tràm Chim vào mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4) để ăn củ năng. Nắm bắt chu kỳ này giúp bạn chọn đúng thời điểm để có cơ hội chiêm ngưỡng chúng.

Để chuyến đi quan sát động vật của bạn an toàn và có trách nhiệm, hãy tuân thủ những nguyên tắc sau khi bước vào Vùng sinh sống của chúng.

• Đi cùng hướng dẫn viên địa phương: Họ là những người am hiểu nhất về tập tính, thói quen và Vùng sinh sống của các loài trong khu vực.
• Di chuyển nhẹ nhàng, giữ im lặng: Giảm thiểu tiếng ồn và những chuyển động đột ngột để không làm động vật hoảng sợ và bỏ chạy.
• Sử dụng thiết bị quan sát từ xa: Ống nhòm và máy ảnh có ống kính tele là những công cụ không thể thiếu. Chúng cho phép bạn quan sát rõ nét từ một khoảng cách an toàn.
• Tuyệt đối không cho động vật ăn: Hành động này làm thay đổi hành vi kiếm ăn tự nhiên, khiến chúng phụ thuộc vào con người và có thể trở nên hung hăng.
• Luôn đi trên những lối mòn có sẵn: Tránh đi vào những khu vực rậm rạp. Điều này không chỉ bảo vệ thảm thực vật mà còn giúp bạn tránh làm phiền các loài vật đang ẩn náu.

Vùng sinh sống (Home Range) và Lãnh thổ (Territory) khác nhau như thế nào?

Vùng sinh sống là khu vực con vật thường xuyên hoạt động, còn Lãnh thổ là phần diện tích trong đó được nó bảo vệ quyết liệt khỏi các cá thể cùng loài.

Kích thước Vùng sinh sống có cố định không?

Không, kích thước này thay đổi tùy thuộc vào loài, giới tính, mùa, và sự sẵn có của nguồn thức ăn trong môi trường.

Làm sao để biết Vùng sinh sống của một loài động vật khi đi trekking?

Bạn nên tìm hiểu thông tin từ ban quản lý vườn quốc gia hoặc thuê một hướng dẫn viên bản địa am hiểu khu vực.

Hiểu về Vùng sinh sống giúp chuyến đi của bạn thêm ý nghĩa và an toàn. Trang bị kiến thức và các thiết bị cần thiết sẽ giúp bạn có những trải nghiệm trọn vẹn. Xem ống nhòm chuyên dụng để quan sát động vật hoang dã tại WeTrek.vn.